Duurzame energie is vooral kwestie van lange adem

Hoewel er legio mogelijkheden zijn om duurzame energie toe te passen in de Rotterdamse wijk Van Maanenblok, moeten er nog wel de nodige technische, financiële en sociale barrières worden overwonnen voordat de wijk met 424 huishoudens volledig energieneutraal is.

Hoewel er legio mogelijkheden zijn om duurzame energie toe te passen in de Rotterdamse wijk Van Maanenblok, moeten er nog wel de nodige technische, financiële en sociale barrières worden overwonnen voordat de wijk met 424 huishoudens volledig energieneutraal is. Vooral het mobiliseren van de bewoners vormt een uitdaging. Heldere communicatie in jip-en-janneke-taal is daarbij cruciaal. Dit bleek tijdens een stakeholdersbijeenkomst waar onderzoeker Sriram Krishnamurthy de resultaten presenteerde van zijn haalbaarheidsonderzoek naar een 0-energieomgeving.


Bijna alle stakeholders waren aanwezig. Vertegenwoordigers van de door de bewoners opgerichte vereniging Blijstroom, de Vereniging van Eigenaren, netbeheerder Stedin, Gemeente Rotterdam, Stichting Kien, Vrienden van het Van Maanenbad en enkele bewoners uit de wijk verzamelden zich allemaal in Café Luxhoor aan het Rotterdamse Stadhoudersplein. Sriram is inmiddels afgestudeerd en beschikt over de mastertitel Sustainable Energy Technology, MSc. SELECT, van de TU Eindhoven. Het streven naar energie-efficiëntie is volgens de onderzoeker geen bestemming, maar vergelijkbaar met het maken van een verre reis.


Onder het motto Meten is weten was in het eerste kwartaal van dit jaar al een eerste verkenning uitgevoerd. Tijdens de recente stakeholdersbijeenkomst schonk Sriram klare wijn. In een strakke presentatie schetste hij een realistisch beeld van alle technische mogelijkheden die er zijn om het Van Manenblok energieneutraal te maken. Hoewel er in theorie een wisselwerking tot stand kan worden gebracht tussen de energiehuishouding van de woningen, het Van Maanenbad en het winkelcentrum, heeft Sriram zich in eerste instantie geconcentreerd op de appartementen. Het zwembad, dat momenteel volledig wordt gerestaureerd, is met 45 procent van het gemiddelde energiegebruik in de hele wijk wel een echte energieslurper, zeker als je weet dat het zwembad slechts 8% van de vierkante meters in beslag neemt.



Trias Energetica


Aan de hand van de bekende Trias Energetica liet Sriram zien welke technieken kansrijk zijn om energie-efficiency te bereiken. Grosso modo zijn er drie richtlijnen: beperk het energieverbruik door verspilling tegen te gaan, gebruik duurzame energiebronnen, zoals biogas, wind-, water-, en zonne-energie en zet fossiele brandstoffen zo efficiënt mogelijk in om aan de resterende energiebehoefte te voldoen. Concreet liet hij aan cijfervoorbeelden zien wat isolatie van een representatieve tussenwoning oplevert. Op basis van vloer-, muur en dakisolatie zijn er in totaal zes verschillende energiebesparingsopties. Zo kunnen bewoners door 8.800 euro te investeren in een gecombineerde vloer- en dakisolatie gemiddeld 480 euro per jaar op gas besparen.


Warmteterugwinsystemen


Een andere mogelijkheid om energie te besparen is het plaatsen van horizontale of verticale warmteterugwinsystemen (WTW’s), waarmee je kunt besparen op het energieverslindende douchen. Door het installeren van een douchewarmtewisselaar wordt warmte van het afvalwater gebruikt om het koude douchewater voor te verwarmen. Hiervoor is minder energie nodig. Dit bespaart gas en verlaagt zowel het energieverbruik als de CO2-uitstoot. Hoewel de investerings- en installatiekosten variëren, leveren beide technieken, horizontaal versus verticaal, ongeveer evenveel aan besparing op, respectievelijk een bescheiden 60 en 70 euro per jaar per huishouden. Het Van Maanenblok kan door isolatie toe te passen en warmteterugwinningsunits te plaatsen, in totaal 54 procent op de gasrekening besparen. In plaats van 262.000 kubieke meter gas wordt dan nog maar 121.500 kubieke meter gas afgenomen.


LED Retrofit


Ook op de elektriciteitsrekening kunnen de bewoners van het Van Maanenblok gemiddeld 57 procent besparen door traditionele gloeilampen en halogeenlampen te vervangen door zogenoemde LED Retrofit verlichting. Verlichting is verantwoordelijk voor gemiddeld ongeveer 9 procent van de totale elektriciteitsrekening van een huishouden. In plaats van 809 MWh per jaar zou het Van Maanenblok bij duurzame verlichting voortaan 736 MWh aan elektriciteit afnemen.


LCOE


Sriram heeft aan de hand van de zogenoemde multi-criteria analyse (MCA) ook onderzocht welke verschillende energiebronnen en technologieën kunnen worden ingezet in het bewonerscomplex. Met behulp van micro-WKK’s, warmte-koudeopslag reservoirs en (lucht/water) warmtepompen zouden bewoners voortaan kunnen beschikken over een eigen energiecentrale waarin duurzame energie wordt opgewekt. Voor toepassing van biogas, windenergie en zonne-energie berekende de onderzoeker vervolgens de benodigde investeringsbedragen, de terugverdientijden en de zogenoemde LCOE oftewel het (Levelized Cost Of Energy), een financiële maatstaf die wordt gebruikt om verschillende energiebronnen zinvol met elkaar te kunnen vergelijken.


Zonnepanelen


De platte daken van het Van Maanenblok lenen zich bij uitstek voor de toepassing van PV-zonnepanelen. Door in totaal 996 zonnepanelen te plaatsen kan jaarlijks 223 MWh aan elektriciteit worden opgewekt. Dit vergt wel een investering van 612.000 euro. De terugverdientijd komt daarmee uit op 11 jaar. Een andere optie is het plaatsen van 24 micro windmolens op het dak die jaarlijks goed zijn voor 59 MWh. Op basis van een initiële investering van 188.000 euro is de terugverdientijd wel langer: 12,5 jaar.



Rebound-effect


Tot zover de theorie. De praktijk is volgens Sriram weerbarstig. Een bekend fenomeen in de energie-economie is de zogenoemde Jevon’s paradox, waardoor de werkelijke efficiëntieverbetering in het energiegebruik lager uitvalt dan de verwachte potentiële besparing. Dit heeft alles te maken met het menselijke consumptiegedrag. Als door technologische vernieuwing een energiebron efficiënter wordt ingezet, zijn consumenten geneigd juist meer van die efficiëntere bron te gebruiken. Er is sprake van een “rebound-effect”.


Barrières


Tijdens een levendige discussie na de presentatie van Sriram werd vooral ingegaan op de door de onderzoeker gesignaleerde barrières voor toepassing van duurzame energie en de te nemen vervolgstappen. De relatief hoge investeringskosten in combinatie met lange terugverdientijden en gebrekkige financieringsmogelijkheden vormen de grootste barrière. Maar ook de besluitvorming is complex. Het overgrote deel van de inwoners van Rotterdam Noord is lid van een Vereniging van Eigenaren. In die situatie moet vrijwel ieder investeringsbesluit collectief worden genomen. Bewoners hebben ook niet altijd een langetermijnhorizon voor ogen. Het verklaart wellicht waarom er nog zo weinig early adopters van duurzame energie zijn. Heldere voorlichting aan alle bewoners is daarom cruciaal. Het liefst in jip-en-janneke-taal zonder al te veel technisch jargon. De aanstaande heropening van het gerestaureerde Van Maanenbad biedt hiervoor een uitgelezen kans. Daar waren alle stakeholders het snel over eens.